Trochę historii nie zaszkodzi

Pod pruskim zaborem
W 1772 roku I rozbiór Polski na prawie 150 lat oddał Pomorze pod panowanie Prus. Komisje wyznaczone do przejęcia Prus Królewskich rozpoczęły pracę 13 września 1772 roku. Już następnego dnia komisarze pruscy: landrat von Ahlenfeld i pisarz miejski kwidzyński Valentin w otoczeniu pruskich dragonów stanęli w królewskim mieście Starogard. W dniu 14 września 1772 roku starosta starogardzki Piotr Kczewski złożył hołd królowi Fryderykowi. Za opuszczenie starostwa otrzymał odszkodowanie w wysokości 10.000 talarów.
Zagarniając w I Rozbiorze Polski województwa: pomorskie (za wyjątkiem Gdańska w jego rozległych granicach), malborskie, chełmińskie oraz Warmię i część Wielkopolski, Fryderyk II przemianował Prusy Królewskie na Prusy Zachodnie (Provinz Westpreussen). Dotychczasowe Prusy Książęce zostały przemianowane na Prusy Wschodnie, w których zasięgu znalazła się Warmia, zaś powiat kwidzyński wraz z byłymi woj. pomorskim i malborskim, w Prusach Zachodnich. Naczelną władzą była teraz kamera Kriegs und Domänenkammer, podporządkowana pierwotnie królowi, a następnie Głównemu Dyrektorium w Berlinie. Cała prowincja dzieliła się na powiaty z radcami ziemskimi - Landräte - na czele. Powstał powiat starogardzki, który w następnych latach znalazł się w gdańskim obwodzie regencyjnym. Wszystkie wsie królewskie, w tym starostwo starogardzkie zostały przejęte przez rząd pruski i jako domeny stały się jego własnością. Zarządzaniem tym majątkiem zajmowały się urzędy domenalne, przekształcone w 1832 roku w urzędy domenalno - rentowe, które następnie po 40 tu latach, w 1872 roku, zostały zlikwidowane.
W 1807 r. majątek Kokoszkowy przeszedł w posiadanie rodziny Würtz. Przejął go w dzierżawę wieczystą królewski urzędnik Zarządu Domeny w Starogardzie Johan Ernst Christian Würtz, urzędnik Zarządu Domeny w Starogardzie. Od tego czasu dobra kokoszkowskie zasłynęły z hodowli owiec i uprawy zbóż, choć hodowla owiec istniała w Kokoszkowach już na pewno w XVIII wieku. Wówczas także powstała w nich również gorzelnia.

248 mieszkańców
W 1840 roku majątek w Kokoszkowach przejął Ernst Friedrich Eduard Würtz, który był też naczelnikiem okręgu i członkiem komisji oceniającej konie w przypadku mobilizacji. W tym czasie Kokoszkowy liczące 248 mieszkańców obejmowały obszar 57 włók chełmińskich, tj. 957,6 ha. Znaczną część terenu stanowił folwark należący do Würtza, ale nie znana jest jego ówczesna powierzchnia. We wsi wymienia się też szkołę.
Dla porównania ilości mieszkańców warto tu dodać, że Starogard w 1843 roku liczył ich 3859, a w całym powiecie starogardzkim, obejmującym ziemię tczewską, mieszkało 46.159 osób. Wśród nich 25.896 osób posługiwało się tylko językiem polskim, 7.227 tylko niemieckim i 13.036 obu językami. W latach 1839 – 1847 proboszczem parafii Kokoszkowy był ks. Marcin Ceynowa, starszy brat Floriana, jednego z przywódców planowanego na Kociewiu powstania. Po nieudanym marszu na Starogard ks. Ceynowa został odwołany, a 27 lipca 1848 roku proboszczem katolickiej parafii w Kokoszkowach został ks. Karl Latzke.
Zgodnie z układem pomiędzy władzami państwowymi a biskupem chełmińskim i wydanym 1 września 1848 roku zarządzeniem, kościołem kościół w Kokoszkowach został objęty tzw. patronatem mieszanym tj. wykonywanym w połowie przez biskupa i rząd. W dniu 27 kwietnia 1855 roku w Kokoszkowach powstał szpital dla 2 biednych. Statut szpital otrzymał 1 sierpnia 1855 roku. W dwa lata później 15 czerwca 1857 roku powstało bractwo wstrzemięźliwości.
W latach sześćdziesiątych XIX wieku, deputowanymi powiatowymi byli m.in. właściciele ziemscy z Kręga - Beyer i Kokoszkowych - Würtz. Nieznana jest łączna ilość mieszkańców Kokoszkowa w tym czasie. Wiadomo jedynie, że w 1867 roku mieszkało tu 244 katolików i nieznana ilość ewangelików. Do szkoły w Kokoszkowach uczęszczało 100 dzieci katolickich, w Ciecholewach 45 dzieci katolickich. Ponadto były w tym czasie szkoły ewangelickie w Linowcu, Żabnie, Szpęgawsku i Kręgu.

Kolej na kolej
Wpływ na rozwój wsi Kokoszkowy miało oddanie w dniu 31 sierpnia 1871 roku linii kolejowe ze Starogardu do Tczewa i w dniu 15 kwietnia 1873 ze Starogardu do Zblewa oraz w dniu 15 sierpnia 1873 ze Zblewa do Chojnic. Oddanie do eksploatacji tego ostatniego odcinka umożliwiło uruchomienie linii kolejowej z Berlina Królewca. W następnych latach powstały odgałęzienia od tej linii m.in. prowadzące ze Starogardu do Skarszew. Kolej umożliwiała przejazd pracowników do pracy i przewóz produkcji, w tym także zebranych w okolicznych majątkach ziemiopłodów.
Jak czytamy w Handbuch des Grundbesitzes Deutschen Reich. Die Provinz Westpreussen. wydanym w lutym 1880 roku w Berlinie, majątek w Kokoszkowach stanowił dzierżawę wieczystą (Erbpachtsgut), należącą do Eduarda Würtza. Majątek zajmował 1046,8 ha z czego 587,24 ha roli, 102,34 ha łąk, 51,06 ha pastwisk, 280,85 ha lasów i 25,53 ha nieużytków. W majątku znajdowała cegielnia, młyn oraz gorzelnia parowa. Specjalizowano się w hodowli krów holenderskich i jałówek. Roczny dochód majątku wynosił 8919 Marek. Jak wynika z cytowanej księgi Eduard wydzierżawił majątek Goergowi Würtzowi. Eduard Würtz był także właścicielem majątku Herrmanshof (dziś Hermanowo), który w jego imieniu prowadził Ernst Würtz. W 1887 roku powiat starogardzki w gdańskim obwodzie regencyjnym, został podzielony na powiat starogardzki i tczewski. Nowy powiat starogardzki obejmował 1 miasto, 64 gmin w 132 obwodach administracyjnych. Podział taki obowiązywał aż do 1933 roku. Kokoszkowy znalazły się w granicach powiatu starogardzkiego.
W 1902 roku, gdy dobrami kokoszkowskimi zarządzał Franz Würtz, z obszaru majątku leżącym na terenie parafii został wyłączony obszar dworski nowo utworzonej stadniny koni. Należy tu dodać, że ówcześni posiadacze ziemscy dbali o przyszłość swoich dzieci, nie tylko przez pomnażanie dóbr, ale także ich wykształcenie. Franz Würtz, o którym mowa powyżej, w 1894 roku zdał maturę w Starogardzie.  W 1904 roku na w Kokoszkowach mieszkało 211 katolików. Brak jednak informacji o ilości mieszkańców innych wyznań. Sądząc jednak z faktu, że na terenie parafii były tylko dwie szkoły katolickie, a pozostałe były ewangelickie bądź z nauczycielami obu wyznań, ewangelicy mogli stanowić znaczny procent. Szkoły w tym okresie znajdowały się we wsiach: Kokoszkowy, Ciecholewy, Szpęgawsk, Linowiec, Żabno, Krąg.

1048,4 hektarów
Jak czytamy w Gemeindelexikon für das Königreich Preuβen, Heft II Prowinz Westprueuβen, sporządzonym wg stanu na dzień 1 grudnia 1905 roku, obszar dworski Kokoszkowy obejmował powierzchnię 1048,4 ha. Było tu 20 domów mieszkalnych i 49 gospodarstw domowych. Mieszkało tu 289 osób, z czego 139 mężczyzn. Spośród mieszkańców 88 było ewangelikami Niemcami, a 201 katolikami, z czego 196 Polaków i 5 Niemców.  Ewangelicy swój zbór mieli w Starogardzie. W Kokoszkowach miał swoją siedzibę Okręgowy Urząd Stanu Cywilnego.  W latach 1905 - 1907 obrębie kokoszkowskiej parafii powstał kościół ewangelicki w Kręgu. Wybudował go Paweł Münchau, właściciel firmy budowlanej ze Starogardu. On też już w latach 1886 - 1895 zakupił znaczne drzewostany w okolicznych wsiach m.in. w Kokoszkowach zakładając wszędzie tartaki, które po wyeksploatowaniu drewna zostały zlikwidowane.



1.Szkic zamieszczony w książce
"Bau-und-Kunstdenkmaler" wydanej w 1887 roku w Gdańsku. Na pewno uda
się wyciąć z kartki sam kościół.

2. Mapa. Jest to fragment mapy szkolnej pochodzącej z około 1910 roku.
Zwraca uwagę brak drogi do Gdańska.

3. Z wielkim zainteresowaniem przeczytałam artykuł o historii wsi i parafii Kokoszkowy. Z tej parafii pochodzi moja prababcia Marianna z Bukowskich Michnowa. Z tej parafii pochodzi także jej brat ks. dr Alojzy Bukowski, o którym informacje znajdują się m. in. w Słowniku biograficznym R. Szwocha. Na cmentarzu w Kokoszkowach pochowani są moi prapradziadkowie. Załączam zdjęcie ich grobów z cmentarza, które zrobiłam w 2003 r. pochodzili z Okola - Maciej i Katarzyna z Piłatów Bukowscy. Pozdrawiam i z wielkim zainteresowaniem czekam na następne artykuły.
Honorata Piłat