Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką

W czasie okupacji niemieckiej przez dwa lata Józef i Wiktoria Ulmowie na poddaszu swojego domu we wsi Markowa na Podkarpaciu ukrywali ośmioro Żydów, członków trzech żydowskich rodzin – Didnerów, Grünfeldów i Goldmanów. W liczącej ok. 4,5 tys. mieszkańców miejscowości nie byli jedynymi, którzy ukrywali Żydów. Okupację przeżyło 21 innych osób narodowości żydowskiej w sześciu chłopskich domach.

Ktoś doniósł o tym fakcie Niemcom – prawdopodobnie zrobił to Włodzimierz Leś, granatowy policjant z Łańcuta. Rankiem 24 marca 1944 r. do Ulmów przyjechało pięciu niemieckich żandarmów oraz kilku granatowych policjantów. Dowodził nimi por. Eilert Dieken. Niemcy przeprowadzili rewizję domu i znaleźli ukrywających się.

Najpierw zabili Żydów, a potem Józefa i jego żonę, która była w zaawansowanej ciąży. Następnie por. Dieken podjął decyzję o zabiciu sześciorga dzieci małżeństwa Ulmów: ośmioletniej Stanisławy, sześcioletniej Barbary, pięcioletniego Władysława, czteroletniego Franciszka, trzyletniego Antoniego i półtorarocznej Marii. Zbrodnia stała się symbolem niemieckich represji wobec Polaków pomagających Żydom.

Po wojnie Ulmowie zostali uznani za bohaterów. W 1995 roku otrzymali tytuł Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. 15 lat później prezydent Lech Kaczyński odznaczył ich Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski, a ich imieniem nazwano pierwsze w Polsce Muzeum Polaków Ratujących Żydów, otwarte 17 marca 2016 r. W 2023 r. Ulmowie zostali beatyfikowani przez Kościół katolicki.

W 2018 r. Sejm ustanowił Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką. Na datę obchodzenia nowego święta państwowego posłowie wybrali 24 marca – rocznicę śmierci rodziny Ulmów. W ustawie wprowadzającej święto napisali, że będzie ono obchodzone „w hołdzie obywatelom polskim – bohaterom, którzy w akcie heroicznej odwagi, niebywałego męstwa, współczucia i solidarności międzyludzkiej, wierni najwyższym wartościom etycznym, nakazom chrześcijańskiego miłosierdzia oraz etosowi suwerennej Rzeczypospolitej Polskiej, ratowali swoich żydowskich bliźnich od Zagłady zaplanowanej i realizowanej przez niemieckich okupantów”.

W okupowanej przez Niemców Polsce pomoc udzielana Żydom miała charakter zarówno indywidualny, jak i instytucjonalny. W 1942 r. przy Delegaturze Rządu RP na Kraj powstała tajna organizacja – Rada Pomocy Żydom „Żegota”. Jej celem było ratowanie żydowskich współobywateli, w gettach i poza nimi, masowo mordowanych przez okupanta niemieckiego w latach II wojny światowej. Polacy na przestrzeni lat stali się największą grupą spośród obywateli 51 krajów świata, którym nadano tytuł „Sprawiedliwi wśród Narodów Świata”. Za pomoc Żydom w czasie wojny w okupowanej Polsce Niemcy wprowadzili karę śmierci.